طول سرویکس در بارداری؛ کوتاهی دهانه رحم و روش‌های درمان

طول سرویکس یا دهانه رحم یکی از شاخص‌های مهم سونوگرافی بارداری است. کوتاه‌شدن زودهنگام آن می‌تواند احتمال زایمان زودرس را افزایش دهد؛ اما هر سرویکس کوتاهی به معنای نارسایی دهانه رحم یا حتمی‌بودن زایمان زودرس نیست.

دهانه رحم چیست؟

سرویکس بخش باریک و پایینی رحم است که رحم را به واژن متصل می‌کند. خارج از بارداری، کانال دهانه رحم مسیر خروج خون قاعدگی و ورود اسپرم است.

در بیشتر دوران بارداری، سرویکس باید نسبتاً بلند، سفت و بسته باقی بماند. در هفته‌های پایانی بارداری، دهانه رحم به‌تدریج نرم، کوتاه و باز می‌شود تا بدن برای زایمان آماده شود. اگر این تغییرات خیلی زود آغاز شوند، احتمال سقط دیررس یا زایمان زودرس بیشتر می‌شود.

طول طبیعی سرویکس در بارداری چقدر است؟

طول دهانه رحم در تمام هفته‌های بارداری ثابت نیست.

طبق راهنمای انجمن بین‌المللی سونوگرافی زنان و مامایی، طول میانه سرویکس از حدود ۴۳ میلی‌متر در هفته ۱۶ بارداری به حدود ۳۱ میلی‌متر در هفته ۳۶ کاهش می‌یابد. در میانه بارداری، طول بیشتر از ۲۵ میلی‌متر معمولاً کوتاه محسوب نمی‌شود.

اندازه‌گیری‌ای که قرار است مبنای تصمیم‌گیری درمانی باشد، بهتر است با سونوگرافی واژینال و بر اساس روش استاندارد انجام شود. سونوگرافی شکمی ممکن است برای بررسی اولیه به کار رود، اما در صورت مشاهده یا شک به کوتاهی دهانه رحم، سونوگرافی واژینال دقیق‌تر و معتبرتر است.

غربالگری طول سرویکس معمولاً بین هفته‌های ۱۸ تا ۲۴ بارداری و گاهی هم‌زمان با سونوگرافی آنومالی انجام می‌شود.

کوتاهی دهانه رحم در بارداری یعنی چه؟

در بارداری تک‌قلویی، اگر قبل از هفته ۲۴، طول سرویکس در سونوگرافی واژینال ۲۵ میلی‌متر یا کمتر باشد، «سرویکس کوتاه» در نظر گرفته می‌شود.

هرچه دهانه رحم کوتاه‌تر باشد و این تغییر در سن بارداری پایین‌تری رخ دهد، خطر زایمان زودرس بیشتر است؛ اما کوتاهی سرویکس فقط یک عامل خطر است و وقوع زایمان زودرس را قطعی نمی‌کند.

گاهی در سونوگرافی، علاوه بر کوتاهی سرویکس، قیفی‌شدن (فانلینگ) یا بازشدن بخش داخلی دهانه رحم نیز دیده می‌شود. در این وضعیت ممکن است متخصص زنان تکرار سونوگرافی، معاینه یا پیگیری نزدیک‌تر را لازم بداند.

آیا طول سرویکس ۳۰ میلی‌متر طبیعی است؟

در میانه بارداری، طول سرویکس ۳۰ میلی‌متر معمولاً بالاتر از آستانه کوتاهی، یعنی ۲۵ میلی‌متر است. بااین‌حال، هفته بارداری، روش اندازه‌گیری، سابقه زایمان زودرس و تغییرات سرویکس در سونوگرافی‌های قبلی نیز باید در نظر گرفته شوند؛ و نظر نهایی را متخصص شما باید بدهد.

راهنمای تفسیر طول سرویکس در بارداری

تفاوت سرویکس کوتاه و نارسایی دهانه رحم

سرویکس کوتاه معمولاً یک یافته سونوگرافیک است و ممکن است مادر هیچ علامتی نداشته باشد.

نارسایی دهانه رحم مفهوم بالینی متفاوتی است و به بازشدن و نازک‌شدن زودهنگام و اغلب بدون درد دهانه رحم در سه‌ماهه دوم بارداری گفته می‌شود. این وضعیت ممکن است به سقط در سه‌ماهه دوم یا زایمان بسیار زودرس منجر شود.

بنابراین هر فردی که سرویکس کوتاه دارد، الزاماً دچار نارسایی سرویکس نیست. تشخیص نارسایی دهانه رحم بر اساس مجموعه‌ای از سابقه بارداری‌های قبلی، معاینه و یافته‌های سونوگرافی انجام می‌شود.

علائم کوتاهی دهانه رحم

کوتاهی سرویکس در بسیاری از زنان هیچ علامتی ایجاد نمی‌کند و تنها هنگام سونوگرافی تشخیص داده می‌شود. بااین‌حال، کوتاه‌شدن یا بازشدن دهانه رحم ممکن است با علائم زایمان زودرس همراه باشد؛ از جمله:

• انقباض یا سفت‌شدن منظم رحم؛
• دردهای شبیه قاعدگی؛
• کمردرد مبهم و مداوم؛
• احساس فشار در لگن یا واژن؛
• افزایش یا تغییر ترشحات واژن؛
• ترشح آبکی، خونی، مخاطی، بدبو یا سبزرنگ؛
• لکه‌بینی یا خونریزی؛
• خروج ناگهانی یا تدریجی مایع از واژن.

این علائم همیشه به معنای شروع زایمان نیستند، اما باید جدی گرفته شوند.

درمان کوتاهی دهانه رحم

نوع درمان به طول سرویکس، هفته بارداری، سابقه زایمان زودرس، وجود بازشدگی دهانه رحم و تک‌قلویی یا چندقلویی بودن بارداری بستگی دارد.

درمان‌های دیگر شامل شیاف واژینال پروژسترون، انجام سرکلاژ (دوختن دهانه رحم) و یا در بعضی موارد، استفاده از پساری (حلقه) است. در بعضی از موارد زایمان زودرس نیز ممکن است به صلاحدید متخصص زنان، بستری و درمان بیمارستانی کوتاه‌مدت لازم باشد.

در کوتاهی دهانه رحم، میزان فعالیت شما باید با توجه به علائم و نظر متخصص زنان تنظیم شود؛ استراحت مطلق معمولاً توصیه نمی‌شود.

رابطه جنسی نیز در بارداری سالم، معمولاً خطر زایمان زودرس را افزایش نمی‌دهد. نزدیکی جنسی فقط در شرایطی مانند خونریزی، نشت مایع، جفت سرراهی، بازشدن دهانه رحم یا دستور پزشکتان باید محدود شود.

توصیه‌های طب ایرانی

در رویکرد طب ایرانی، ممکن است به بعضی از زنان مستعد زایمان زودرس توصیه شود که در مصرف خوراکی‌های بسیار رطوبت‌بخش یا لعاب‌دار، مانند آش و سوپ، هندوانه، بامیه، تخم شربتی و دمنوش‌هایی مانند خطمی، بنفشه و پنیرک، افراط نکنند.

این توصیه به معنای محدودکردن آب و مایعات موردنیاز بدن یا حذف گروه‌های غذایی ضروری نیست. همچنین شواهد بالینی کافی وجود ندارد که نشان دهد این پرهیزها می‌توانند طول سرویکس را افزایش دهند. بنابراین این تدابیر فقط باید متناسب با شرایط هر فرد، با نظر متخصص طب ایرانی و در کنار مراقبت‌های استاندارد متخصص زنان به کار روند.

در تجربه بالینی من، کنترل یبوست در این مادران نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا کاهش فعالیت و تغییر رژیم غذایی ممکن است یبوست را تشدید کند. درمان یبوست باید با روش‌های ایمن در بارداری انجام شود و مصرف خودسرانه دمنوش‌ها، ملین‌های گیاهی یا داروهای قوی مناسب نیست. بر حسب شرایط مادر، ممکن است داروهای موضعی یا سایر درمان‌های ایمن تجویز شوند.

اگر سابقه کوتاهی یا نارسایی دهانه رحم، سقط در سه‌ماهه دوم یا زایمان زودرس دارید، بهتر است چند ماه پیش از اقدام به بارداری بعدی برای ویزیت آمادگی بارداری در طب ایرانی مراجعه کنید. در این ویزیت، وضعیت تغذیه، خواب، گوارش، دفع، وزن و مشکلات زمینه‌ای بررسی می‌شود و در صورت نیاز، برنامه‌ای فردمحور برای اصلاح سبک زندگی و آماده‌سازی بدن پیش از بارداری توسط متخصص طب ایرانی تنظیم خواهد شد.

ویزیت آمادگی بارداری در طب ایرانی

جمع‌بندی

کوتاهی دهانه رحم یکی از عوامل خطر زایمان زودرس است، اما نباید تنها با مشاهده یک عدد دچار نگرانی شد. تشخیص معتبر بر پایه سونوگرافی واژینال استاندارد، سابقه بارداری و علائم مادر انجام می‌شود. پروژسترون واژینال، سرکلاژ و مراقبت بیمارستانی هرکدام برای گروه مشخصی از بیماران کاربرد دارند؛ درحالی‌که استراحت مطلق یا استفاده از پساری برای همه توصیه نمی‌شود.

در رویکرد طب ایرانی برای حفظ جنین، که به‌صورت فردمحور به کار می‌رود، ممکن است افراط در مصرف خوراکی‌های بسیار رطوبت‌بخش یا لعاب‌دار پرهیز داده شود.

فهرست منابع

• راهنمای مدیریت سرویکس کوتاه، انجمن طب مادر و جنین آمریکا، ۲۰۲۴
• راهنمای سونوگرافی و پیش‌بینی زایمان زودرس، ISUOG
• راهنمای سرکلاژ دهانه رحم، کالج سلطنتی متخصصان زنان و زایمان بریتانیا، به‌روزرسانی ۲۰۲۶
• راهنمای ACOG درباره سرکلاژ و زایمان زودرس
• اطلاعات بالینی مایوکلینیک درباره طول سرویکس و زایمان زودرس.

پرسش‌های رایج