خونریزی در بارداری؛ علت‌ها، علائم خطر و راه‌های حفظ جنین

خونریزی یا لکه‌بینی در دوران بارداری برای بسیاری از مادران نگران‌کننده است. اگرچه هر خونریزی به معنای سقط جنین نیست، هیچ خونریزی غیرمنتظره‌ای در بارداری نیز نباید نادیده گرفته شود. علت خونریزی با توجه به سن بارداری، مقدار و رنگ خون، وجود درد، وضعیت مادر و یافته‌های سونوگرافی متفاوت است.

خونریزی خفیف در سه‌ماهه اول نسبتاً شایع است و در حدود ۱۵ تا ۲۵ درصد بارداری‌ها گزارش می‌شود. بسیاری از این بارداری‌ها بدون مشکل ادامه پیدا می‌کنند؛ اما خونریزی می‌تواند اولین نشانه سقط، حاملگی خارج‌رحمی یا برخی مشکلات جفتی نیز باشد. به همین دلیل، بررسی پزشکی به‌موقع مهم‌ترین اقدام برای حفظ جنین از سقط یا تشخیص زودهنگام شرایط خطرناک است.

چه زمانی خونریزی بارداری اورژانسی است؟

در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، باید سریعاً به اورژانس یا متخصص زنان مراجعه کنید:

• خونریزی متوسط یا شدید، شبیه قاعدگی یا بیشتر از آن
• پر شدن سریع نوار بهداشتی یا خروج لخته و بافت
• درد شدید یا یک‌طرفه شکم و لگن
• درد شانه، سرگیجه، ضعف شدید یا غش
• تب، لرز یا ترشحات بدبو
• انقباض‌های منظم رحمی
• کاهش حرکات جنین در نیمه دوم بارداری
• خونریزی در فردی که جفت پایین یا جفت سرراهی دارد
• خونریزی همراه با خروج مایع از واژن

علل خونریزی در نیمه اول بارداری

خونریزی خفیف ابتدای بارداری

گاهی در هفته‌های ابتدایی، لکه‌بینی مختصری دیده می‌شود. تغییرات عروقی دهانه رحم، معاینه واژینال یا رابطه جنسی نیز ممکن است باعث خونریزی خفیف شوند.

بااین‌حال، نسبت دادن خونریزی به «لانه‌گزینی» بدون معاینه و سونوگرافی کافی نیست؛ زیرا ابتدا باید علل مهم‌تر و خطرناک‌تر رد شوند.

تهدید به سقط

تهدید به سقط معمولاً به خونریزی واژینال در اوایل بارداری گفته می‌شود که در آن:

• دهانه رحم بسته است.
• بارداری داخل رحم قرار دارد.
• در سونوگرافی، جنین زنده یا شواهدی از ادامه بارداری دیده می‌شود.

ممکن است خونریزی با درد زیر شکم یا کمردرد همراه باشد، اما وجود درد برای تشخیص ضروری نیست. خونریزی خفیف و بدون درد معمولاً پیش‌آگهی بهتری نسبت به خونریزی شدید همراه با درد و خروج لخته دارد.

تهدید به سقط به معنای قطعی بودن سقط نیست. بسیاری از مادران پس از یک دوره لکه‌بینی، بارداری سالمی خواهند داشت. مشاهده ضربان قلب جنین، رشد مناسب در سونوگرافی و کاهش تدریجی خونریزی از نشانه‌های امیدوارکننده هستند.

سقط جنین

در سقط ممکن است خونریزی افزایش پیدا کند و با دردهای انقباضی، باز شدن دهانه رحم یا خروج بافت همراه شود. بااین‌حال، سقط فراموش‌شده گاهی هیچ خونریزی مشخصی ندارد و فقط در سونوگرافی تشخیص داده می‌شود.

تشخیص قطعی سقط باید بر اساس معیارهای معتبر سونوگرافی انجام شود. اگر یافته‌ها قطعی نباشند، پزشک ممکن است تکرار سونوگرافی پس از ۷ تا ۱۴ روز یا اندازه‌گیری سریالی هورمون بتا اچ‌سی‌جی (β-hCG) را توصیه کند. عجله در تشخیص می‌تواند به خاتمه اشتباه یک بارداریِ قابل ادامه منجر شود.

حاملگی خارج‌رحمی

در حاملگی خارج‌رحمی، جنین معمولاً در لوله رحمی لانه‌گزینی می‌کند. لکه‌بینی، درد یک‌طرفه لگن، درد شانه، سرگیجه و ضعف از علائم هشدار هستند.

پارگی حاملگی خارج‌رحمی می‌تواند خونریزی داخلی خطرناک ایجاد کند و یک اورژانس واقعی است.

هماتوم ساب‌کوریونیک

در این وضعیت، مقداری خون میان پرده‌های بارداری و دیواره رحم جمع می‌شود. هماتوم‌های کوچک ممکن است به‌تدریج جذب شوند، اما اندازه هماتوم، محل آن و سن بارداری در پیش‌آگهی اهمیت دارند.

پیگیری با سونوگرافی باید بر اساس نظر پزشک انجام شود.

بارداری مولار

بارداری مولار یا بیماری تروفوبلاستیک حاملگی، رشد غیرطبیعی بافت مرتبط با جفت است. خونریزی، تهوع شدید، بزرگ‌تر بودن رحم نسبت به سن بارداری و سطح بسیار بالای هورمون بارداری ممکن است دیده شود.

تشخیص این بیماری نیازمند سونوگرافی و آزمایش‌های تخصصی است.

مشکلات دهانه رحم و واژن

التهاب یا عفونت دهانه رحم، پولیپ، زخم، تغییرات عروقی دوران بارداری و به‌ندرت ضایعات جدی‌تر می‌توانند باعث لکه‌بینی، به‌ویژه پس از رابطه جنسی یا معاینه شوند.

علل خونریزی بعد از هفته بیستم

خونریزی در نیمه دوم بارداری اهمیت بیشتری دارد و باید در اسرع وقت بررسی شود. علت‌های مهم عبارت‌اند از:

جفت سرراهی یا جفت پایین

در جفت سرراهی، جفت بخشی یا تمام دهانه رحم را می‌پوشاند. خونریزی آن اغلب قرمز روشن و بدون درد است و ممکن است ناگهانی یا تکرارشونده باشد. تا زمانی که محل جفت مشخص نشده است، معاینه داخلی با انگشت نباید خارج از محیط مجهز انجام شود؛ زیرا ممکن است خونریزی را تشدید کند.

جداشدگی زودرس جفت

در این وضعیت، جفت پیش از تولد از دیواره رحم جدا می‌شود. خونریزی ممکن است با درد شکم، سفتی رحم، انقباض، کمردرد و کاهش حرکات جنین همراه باشد. گاهی بخش قابل‌توجهی از خون پشت جفت باقی می‌ماند و خونریزی ظاهری کم است.

زایمان زودرس

خونریزی یا ترشح خونی همراه با انقباض‌های منظم، فشار لگنی، کمردرد یا تغییر دهانه رحم پیش از هفته ۳۷ می‌تواند نشانه زایمان زودرس باشد. مراجعه زودهنگام برای «حفظ جنین از زایمان زودرس» و انجام درمان‌های لازم اهمیت زیادی دارد.

عروق سرراهی جنین

در عروق سرراهی، برخی رگ‌های جنینی نزدیک دهانه رحم قرار می‌گیرند. پارگی این رگ‌ها، به‌خصوص هم‌زمان با پاره شدن کیسه آب، می‌تواند برای جنین بسیار خطرناک باشد و به اقدام فوری نیاز دارد.

شروع زایمان

در روزها یا هفته‌های پایانی بارداری، خروج مقدار کمی مخاط آغشته به خون ممکن است نشانه نزدیک شدن زایمان باشد. بااین‌حال، خونریزی روشن یا قابل‌توجه نباید صرفاً به شروع زایمان نسبت داده شود.

خونریزی بارداری از دیدگاه طب سنتی

در منابع طب ایرانی، حفظ جنین به سلامت جنین، اعتدال مزاج، کیفیت مناسب مواد غذایی و توان نگهدارندگی رحم وابسته دانسته شده است. مفاهیمی مانند ضعف رحم، اختلال مزاج رحم، ضعف عمومی مادر، مواد زائد رحم و ضعف جنین، برای توضیح برخی موارد سقط یا خونریزی مطرح شده‌اند.

این مفاهیم بخشی از چارچوب نظری طب ایرانی هستند و نباید جایگزین تشخیص‌هایی مانند حاملگی خارج‌رحمی، جفت سرراهی، جداشدگی جفت، اختلالات انعقادی یا ناهنجاری‌های جنینی شوند.

در رویکرد علمی و دانشگاهی طب ایرانی، پیش از هرگونه توصیه درمانی باید علت‌های خطرناک خونریزی بارداری با معاینه، سونوگرافی و آزمایش‌های لازم بررسی و رد شوند. پس از تشخیص علت و در صورت مناسب بودن شرایط، می‌توان از توصیه‌های تغذیه‌ای و تدابیر سبک زندگی، در کنار درمان‌های رایج و زیر نظر پزشک متخصص طب ایرانی، به‌عنوان مداخلات کمکی استفاده کرد.

کارآزمایی بالینی نیمروی شیره انگور

در یک کارآزمایی بالینی که من و همکارانم انجام دادیم، تأثیر مصرف نیمروی شیره انگور در کنار درمان معمول، در زنان باردار مبتلا به خونریزی خفیف یا متوسط تا هفته شانزدهم بررسی شد. میزان سقط در گروه دریافت‌کننده این غذا از نظر عددی کمتر بود، اما این تفاوت از نظر آماری معنادار نبود. بنابراین، بر اساس نتایج این مطالعه نمی‌توان نیمروی شیره انگور را درمانی اثبات‌شده برای همه موارد تهدید به سقط یا خونریزی اوایل بارداری دانست و برای نتیجه‌گیری قطعی، انجام مطالعات بزرگ‌تر ضروری است.

مصرف خودسرانه داروهای گیاهی

از سوی دیگر، «گیاهی بودن» به معنای بی‌خطر بودن نیست. بعضی گیاهان دارویی در منابع طب سنتی ایرانی دارای اثر قاعده‌آور، محرک رحم یا سقط‌آور معرفی شده‌اند و ممکن است برای بارداری خطرناک باشند. بنابراین مصرف خودسرانه دمنوش‌ها، عرقیات، ترکیبات گیاهی یا داروهای سنتی هنگام خونریزی بارداری توصیه نمی‌شود.

درمان خونریزی در بارداری چگونه است؟

درمان به علت خونریزی بستگی دارد و ممکن است شامل پیگیری سونوگرافی، آزمایش بتا اچ‌سی‌جی، درمان عفونت، تجویز پروژسترون برای بیماران واجد شرایط، تزریق آمپول روگام در برخی مادران با گروه خون منفی، کنترل بیماری‌های زمینه‌ای، بستری یا اقدامات اورژانسی باشد.

پروژسترون برای همه موارد لکه‌بینی تجویز نمی‌شود، و حتما باید در زنی که بارداری داخل رحم با سونوگرافی تأیید شده تجویز شود. سود این دارو عمدتاً در زنان دارای سابقه سقط بیشتر است.

استراحت مطلق یا ماندن طولانی‌مدت در تخت روش اثبات‌شده‌ای برای جلوگیری از سقط نیست. بهتر است تا زمان ارزیابی، از فعالیت‌های سنگین خودداری شود؛ اما میزان فعالیت، رابطه جنسی و نیاز به استراحت باید متناسب با علت خونریزی و دستور پزشک تعیین شود.

برای مراجعه به پزشک چه اطلاعاتی را ثبت کنیم؟

پیش از مراجعه، این موارد را یادداشت کنید:

• زمان شروع خونریزی
• رنگ خون: قهوه‌ای، صورتی یا قرمز روشن
• مقدار خون و تعداد نوارهای مصرف‌شده
• وجود لخته یا بافت
• درد، انقباض، تب، سرگیجه یا خروج مایع
• سن دقیق بارداری
• گروه خونی و Rh
• سابقه سقط، زایمان زودرس یا جفت پایین
• داروها، مکمل‌ها و گیاهان مصرفی

سخن پایانی

خونریزی در بارداری یک علامت است، نه یک بیماری واحد. ممکن است علت آن تغییرات کم‌خطر دهانه رحم باشد یا نشانه مشکلی مانند حاملگی خارج‌رحمی، تهدید به سقط، جفت سرراهی یا زایمان زودرس. بنابراین تشخیص باید پیش از آغاز هر درمان رایج یا سنتی انجام شود.

برای حفظ جنین از سقط و حفظ جنین از زایمان زودرس، مهم‌ترین اقدام، مراجعه به‌موقع، تشخیص دقیق و پرهیز از مصرف خودسرانه داروهای شیمیایی یا گیاهی است.

کپی مطالب، با ذکر نام نویسنده و لینک سایت، اخلاقی و مجاز است.

فهرست منابع

پرسش‌های متداول